Sibelius | Lutosławski | Czajkowski

Koncert skrzypcowy d-moll Jeana Sibeliusa jest najczęściej wykonywanym i nagrywanym koncertem XX wieku. Utwór ukończony w 1904 roku utrzymany jest jeszcze w stylu późnego romantyzmu, eksponuje wirtuozowskie możliwości instrumentu solowego. Niespokojny i tajemniczy w charakterze łatwo przywołuje skojarzenia z surowym skandynawskim krajobrazem.

Silnymi romantycznymi emocjami przesycona jest również uwertura-fantazja „Romeo i Julia” Piotra Czajkowskiego. Wielu twórców sięgało po słynną tragedię Shakespeare’a o kochankach z Werony zarówno w operze i balecie, jak też w kompozycjach programowych. Temat „Romea i Julii” zaproponował 29-letniemu Czajkowskiemu Mili Bałakiriew, kompozytor i dyrygent, ale również mentor wielu młodszych rosyjskich kompozytorów. Pracę nad uwerturą „Romeo i Julia” poprzedziła kompozycja „Fatum”, którą Czajkowski zadedykował Bałakiriewowi. Ten jednak podziękował za dedykację, wytykając kompozytorowi liczne błędy i odsyłając szereg krytycznych uwag do dzieła. Czajkowski z pokorą przyjął krytykę i wkrótce podjął temat zaproponowany przez Bałakiriewa, któremu ponownie zadedykował nowy utwór. Adresat dedykacji i tu miał zastrzeżenia – Czajkowski dwukrotnie przerabiał dzieło, po którym zachowały się trzy wersje.

Do literatury w pewnym sensie nawiązuje również „Livre pour orchestre” Witolda Lutosławskiego, jednak w zestawieniu z poprzednimi romantycznymi kompozycjami mamy tu do czynienia ze skrajnie odmienną emocjonalnością. Tytuł w tłumaczeniu brzmi dosłownie „Księga na orkiestrę” i nawiązuje do dawnych idei łączenia w zbiory miniatur na jeden instrument, np. „Livres pour clavesin” François Couperina czy „Orgelbüchlein” Bacha. Kompozycja pochodzi z 1968 roku, z aleatorycznego okresu twórczości Lutosławskiego. Utwór został podzielony na dyrygowane – poza ostatnim – Chapitres (Rozdziały) oraz Intermèdes (Intermedia), które podobnie jak ostatni Rozdział grane są przez muzyków niezależnie (ad libitum).