Filharmonicy Kameralnie | Magic sonata

Forma sonatowa od epoki klasycyzmu stała się złotą zasadą budowy większości kompozycji. Sam gatunek sonaty, czyli kompozycji czysto instrumentalnej (w przeciwieństwie do śpiewanej kantaty), jeszcze bez ustalonej ściśle formy pojawił się już pod koniec XVI wieku. W baroku wyróżniano dwa typy sonat: da camera (dworską), przypominającą budową wieloczęściowe suity, oraz da chiesa (kościelną), złożoną z czterech na przemian wolnych i szybkich części. W muzyce baroku zetknąć się też można z sonatami a due, a tre, a quattro itd., co oznaczało liczbę instrumentów melodycznych, którym zawsze towarzyszyło basso continuo. Takie sonaty w obsadzie nawet do siedmiu instrumentów pisał przedstawiciel wczesnego baroku, austriacki skrzypek Heinrich Ignaz Franz von Biber, twórca słynnych „Sonat różańcowych” (Rosenkranzsonaten). Sonata à 3 d-moll na dwoje skrzypiec, puzon i basso continuo powstała w latach 1679-1680 na dworze arcybiskupa Maximiliana G. von Kuenburga, w którego kapeli Biber występował.

Forma sonaty i jej krótsza prostsza wersja sonatina pojawiały się także w twórczości XX-wiecznej. Sonatina na puzon i fortepian z 1954 roku Kazimierza Serockiego to jedna z kilku kompozycji na instrument będących efektem współpracy z puzonistą Juliuszem Pietrachowiczem. W trzyczęściowej wirtuozowskiej Sonatinie Serocki próbuje łączyć motywikę muzyki tradycyjnej ze współczesnymi środkami kompozytorskimi.

Kolejnym XX-wiecznym przykładem sonaty jest napisana w 1962 roku Sonata na klarnet i fortepian Francisa Poulenca. Utwór zamówił u francuskiego kompozytora amerykański muzyk, kojarzony częściej ze swingiem niż muzyką klasyczną, Benny Goodman. Chciał on prawykonać dzieło wraz z kompozytorem, co uniemożliwiła nagła śmierć twórcy. Podczas premiery w nowojorskiej Carnegie Hall Goodmanowi przy fortepianie towarzyszył Leonard Bernstein.

Sonatowy program uzupełnią jeszcze „Passacaglia” na skrzypce i altówkę norweskiego kompozytora i skrzypka przełomu XIX i XX wieku Johana Halvorsena, oparta na finałowej części Suity klawesynowej g-moll (HWV 432) Georga Friedricha Händla, a także Trio na klarnet, skrzypce i fortepian g-moll Arama Chaczaturiana. Trio powstało w 1932 roku jeszcze w czasie studiów kompozytora w moskiewskim konserwatorium u Nikołaja Miaskowskiego. Kompozycja urodzonego w Tbilisi Chaczaturiana zdradza fascynacje folklorem ormiańskim, azerskim i gruzińskim, a finałowe Moderato oparte zostało na uzbeckiej melodii ludowej.